Architectuur & monumenten

Gemeentelijke monumenten

Voor werkzaamheden aan gemeentelijke monumenten is naast een bouwvergunning ook een monumentenvergunning vereist. De kosten voor deze vergunning zijn voor alle bouwaanvragen hetzelfde (zie Loket de Baarsjes). Door zorgvuldig vooroverleg met BMA, de welstandscommissie en het stadsdeel hoeft er geen vertraging te ontstaan als gevolg van de monumentstatus.

• Klik hier voor de Monumentenlijst (september 2005) met alle panden in stadsdeel de Baarsjes met een monumentenstatus

Monumentenroute

Wandeling langs monumenten in De Baarsjes
In stadsdeel De Baarsjes zijn er een aantal monumenten. Het stadsdeel heeft in september 2001 een brochure 'Monumenten in Stadsdeel De Baarsjes' gemaakt, een wandelroute door het stadsdeel.   

Architectuurstromingen in stadsdeel De Baarsjes

Het gebied van stadsdeel De Baarsjes is grofweg bebouwd in twee tijds- en daarmee samenvallende architectuurperioden:

1. de periode rondom de eeuwwisseling van de 19de naar de 20ste eeuw (19de eeuwse Ring) en 
2. de periode tussen de twee wereldoorlogen (Gordel 20-40).

Beide delen liggen min of meer als een ring dan wel gordel om de toenmalige bestaande bebouwing in Amsterdam. Stadsdeel De Baarsjes bestaat verreweg voor het grootste gedeelte uit 20-40-bebouwing.

De Gordel 20-40

Stedenbouwkundigen uit deze periode braken met de traditie van onbeperkt aanbreien aan bestaande bebouwing. In plaats daarvan werd een stad gezien als een geheel van zelfstandige stedelijke gebieden.

Bij toenmalige stadsuitbreidingen werden eerst de doorgaande wegen vastgelegd. Deze wegen moesten allure hebben. Voorbeeld daarvan in stadsdeel De Baarsjes is de Hoofdweg. Deze straat is breed en heeft het karakter van een Franse allee. Achter deze wegen zijn de straten smaller en zijn ook pleinen te vinden. Bij het ontwerpen ging het niet langer om individuele panden of het ontwerpen van plattegronden, maar om het vormgeven van complete straatwanden (ironisch "schortjesarchitectuur" genoemd), buurten en wijken. Veelal gebruikt men de term Amsterdamse School voor de bebouwing uit de periode 20-40; hoewel dit wel heel algemeen is voor onderling duidelijk verschillende architectuurstromen.

Kenmerken van de Gordel '20-'40 in Stadsdeel De Baarsjes

De Amsterdamse School kenmerkt zich door een vrije en plastische vormgeving. De gevels zijn als het ware geboetseerd uit metselwerk; Maquettes werden bijvoorbeeld ook in klei gemaakt. Aan de buitengevel is de constructie niet of nauwelijks zichtbaar. Dit in tegenstelling tot de Nieuwe Zakelijkheid uit dezelfde periode, waar de constructie het uiterlijk bepaalt. Juist als reactie op de oprukkende industriële bouw laat de Amsterdamse School zien wat ambachtslieden in hun mars hadden. "Het schip" in de Spaarndammerbuurt is een typisch voorbeeld hiervan.

Een dergelijk expliciete vorm komt in Stadsdeel De Baarsjes, met zijn in het algemeen meer sobere bebouwing, nauwelijks voor. Uitzonderingen zijn bijvoorbeeld de Corantijnschool, de architectuureenheden Hoofdweg 57-79 en Lumeijstraat 2-12 en het kerk/woongebouw Admiraal de Ruijterweg 148-152.

Naast deze voorbeelden van de Amsterdamse School kent het stadsdeel architectuurvormen als futurisme (Hoofdweg-noord), kubisme (de Jan Evertsenstraat) en Nieuwe Zakelijkheid (de Postjesbuurt-west en de Geuzenbuurt).

Typisch 20-40 is een samengaan tussen de architectuur en de stedenbouw. Dé buurt in Stadsdeel De Baarsjes waar dit het meest is uitgewerkt is het Mercatorplein en omgeving, te weten Plan West. De hieronder genoemde verdere kenmerken gelden daarom voor zowel Plan West als de Gordel 20-40 in het algemeen.

Verdere kenmerken 20-40

• Een hiërachische opbouw per buurt.
• Een bebouwing die bestaat uit een rij huizen die door één architect zijn ontworpen en die een architectonisch samenhangend geheel vormen.
• Symmetrie op veel niveaus, bijvoorbeeld tussen straatwanden.
• Horizontale geleding (verdeling in horizontale vlakken)  van de voorgevels van de architectuureenheden door bijvoorbeeld horizontaal  repeterende gelijkvormige kozijnen en horizontaal doorlopend donkerder metselwerk ter hoogte van de begane grond.
• Verbijzonderingen op de hoeken met bijvoorbeeld balkons, dakopbouwen en winkels.

Het 19de eeuwse gedeelte

Het gedeelte 19de eeuwse Ring in stadsdeel De Baarsjes is niet gebouwd  volgens een stedenbouwkundig plan. De bebouwing langs de Slatuinenweg is zelfs ontstaan volgens een middeleeuws principe: eerst is er een, voor die tijd, belangrijke verbindingsroute en vervolgens vestigt men zich langs deze route. De rest van de 19de eeuwse bebouwing concentreert zich aan de Admiraal de Ruijterweg en omgeving. Deze bebouwing is te danken aan de trambaan naar Haarlem. De initiatiefnemers van de tramlijn voorzagen met de komst van deze lijn een aanzienlijke stijging van de grondwaarde en vergroting van de belangstelling van particuliere beleggers. Daarom is de grond langs de tramlijn ook bebouwd door particulieren en bouw- en exploitatiemaatschappijen.

In tegenstelling tot Plan West waren de woningen aan de Admiraal de Ruijterweg bedoeld voor beter gesitueerden. Zij konden het zich veroorloven met de tram te reizen tussen hun werkplek in Amsterdam en hun woning in de toenmalige gemeente Sloten. De woningen zijn dan ook behoorlijk groot en breed.

Kenmerken van de 19de eeuwse bebouwing in Stadsdeel De Baarsjes.

Ook al zijn 19de eeuwse panden onderdeel van een eenheid van meerdere panden, veel van deze panden zouden ook op zichzelf kunnen staan door hun verticale geleding (verticaal lijnenspel) per pand. Dat in tegenstelling tot panden van de Gordel 20-40 waar, vooral door de horizontale geleding, pas de architectonische waarde ontstaat door de architectuureenheid in zijn totaal. Ook de per pand terugkomende details als balkons ten opzichte van zorgvuldig over de eenheid verspreide balkons van de 20-40-bebouwing dragen bij aan dit beeld.

Bij 19de eeuwse woningen wordt ook de term van ensembles gebruikt in plaats van architectuureenheden. Dergelijke ensembles komen met name voor aan de Admiraal de Ruijterweg.

 

 

 

 

 

 

(Fotobijschrift: Op zichzelf staande panden in intens oranje en geel die onderdeel zijn van het ensemble aan de Admiraal de Ruyterweg)

Achter deze weg liggen eenheden waar de panden al veel minder op zichzelf staan. Dit omdat de eerder genoemde identieke opbouw per pand ontbreekt. We zien hier de vormgeving per pand opschuiven richting totaalbeeld van de 20-40-eenheden. Dergelijke eenheden vinden we in de Lumeijbuurt. De hieronder genoemde verdere kenmerken gaan met name over de bebouwing aan de Admraal de Ruijterweg: deze bebouwing komt namelijk het meest overeen met 19de eeuwse bebouwing in Amsterdam in het algemeen.

Verdere kenmerken 19de eeuws

• De 19de eeuwse ensembles aan de Admiraal de Ruijterweg variëren in grootte van twee tot een tiental panden. Zo'n ensemble bestaat doorgaans uit -op de topgevel na- in uiterlijk identieke panden. Deze panden worden (gespiegeld) gerepeteerd.
• Kruispunten van straten zijn verbijzonderd met torentjes op de hoekpanden.
• Verschillend vormgegeven topgevels die in sterke mate bijdragen aan verlevendiging van het gevelbeeld.
• Een opbouw van de gevel per pand en per verdieping (de begane grond uitgezonderd) in de vorm van een combinatie van ramen en een balkon of erker.
• Een gevel die is opgebouwd uit of intens geel dan wel oranje gekleurde verblendstenen (strakke, maatvaste stenen) met een terugliggende voeg of paarsrode normale stenen met een snijvoeg.

(Verplichte) betrokkenheid stadsdeel bij bouwwerkzaamheden

Afhankelijk van de aard van de bouwwerkzaamheden zijn deze vergunningsplichtig, licht vergunnings-plichtig of vergunningsvrij. U kunt het beste, ook bij vergunningsvrije werkzaamheden, contact opnemen met de heer Van den Busken (telefoon: 14 020). Voor werkzaamheden aan monumenten hebt u altijd een vergunning nodig. Specifieke informatie of u voor een activiteit al dan niet een vergunning nodig heeft, vindt u op de site van het ministerie van VROM. Via deze site kunt u ook aanvraagformulieren downloaden.